Vincent Erdin
In de bijdrage over 'Grens' (25 juli 2025) ging het met name over de grenspaal die in het Zuiderzeedorp staat met het jaartal 1783 en een inscriptie. Deze grenspaal, samen met enkele gietijzeren exemplaren zijn afkomstig van het Hoogheemraadschap Uitwaterende sluizen in Westfriesland en Kennemerland. Door meerdere fusies is het hoogheemraadschap nu opgegaan in het Hoogheemraadschap Hollands Noorder Kwartier (HHNK).
Toch heeft Uitwaterende sluizen nog altijd een belangrijke rol in het waterbeheer voor de Beemster. Bij Schardam ligt een sluis die het water afvoert naar wat voorheen de Zuiderzee was en nu het IJsselmeer. Op de afbeelding wordt de historie zichtbaar: de voorste sluis is in 1738 gebouwd en de achterste in 1712. Hier wordt al drie eeuwen lang het water uit de Beemster Uitwatering naar zee gebracht, of in ieder geval op een groter buitenwater. Op deze plaats gaat dat nog onder 'vrij verval'. Als het water op het Ijsselmeer lager staat dan het water in de watering dan kunnen de schuiven geopend worden en kan het water uit de polder naar buiten stromen.
Op andere plaatsen langs de IJsselmeerdijk staan inmiddels gemalen: gemaal Westerkogge bij Scharwoude, gemaal Warder bij Warder (1998) en gemaal Zeevang bij Kwadijk. Westerkogge en Zeevang waren aanvankelijk als stoomgemaal gebouwd maar zijn inmiddels voorzien van elektromotoren; gemaal Westerkogge op enkele honderden meters afstand van het voormalige stoomgemaal aan De Hulk en gemaal Zeevang bestaat nog steeds op dezelfde locatie, Zeevangsdijkje.
De Uitwaterende sluizen moeten een beetje het paradepaardje van het hoogheemraadschap zijn geweest gelet op het enorme wapenschild waar alle wapens van de heemraden in zijn vastgelegd.
Deze collectie van wapens is nauwelijks zichtbaar maar geeft aan dat iedereen instemde met het stichten van de sluis in 1712. Het bijzondere is dat gevelstenen bij met name kerktorens in deze zelfde tijd vaak voorzien werden van naam en toenaam van de schenker van de hele maar in ieder geval een deel van de toren. Hij of zij laten dan de naam voorzien van de titulatuur in steen achter eventueel met een wapenschild. Hier lijkt dat ook te gebeuren, de heemraden (bestuurders van een hoogheemraadschap) laten graag een 'selfie' achter voor het nageslacht. Uiteraard kan aan de hand van archiefonderzoek worden achterhaald wie dit zijn geweest, de namen staan wel bij de wapenschilden genoemd maar wat zij verder voor bestuurlijke functies hebben gehad is minstens zo interessant.
In het Zuiderzeedorp is ook water, anders zou de kloeter met zijn veldschuit zoiets zijn als een punter op het droge. Dat water zit in een 'gesloten circuit'. Er is geen rechtstreekse verbinding met het buitenwater. Alleen de Markerhaven staat in open verbinding met de haven om naar groter water te kunnen varen zoals de TX 11 met regelmaat doet.
Dat gesloten circuit van de poldersloten en de stadsgracht raakt op twee punten een sluis. Bij café Hindeloopen en in de Marker haven. Bij de Marker haven staat een ZZM peilschaal. Bij de sluis in de dijk bij het café zit een fraai wapenschild. Dit zo zomaar van het genoemde Hoogheemraadschap Uitwaterende sluizen kunnen zijn.
Inmiddels zijn hoogheemraadschappen en waterschappen zich steeds meer bewust van het behoud en beschikbaar stellen van informatie over hun cultureel erfgoed. Ofschoon de schenking van destijds van het hoogheemraadschap aan het Zuiderzeemusuem zeker op grote waarde moet worden geschat is de vraag of het Anno 2025 nog mogelijk zou zijn geweest. Waarschijnlijk zou het huidige hoogheemraadschap daar toch een stokje voor hebben gestoken en het liefst een sluis en wapenschild in eigen beheer op de locatie zelf hebben willen houden.
Wie de moeite neemt om zich door de wind mee te laten voeren tussen Hoorn en Durgerdam langs en straks ook over de IJsselmeerdijk zal zien dat het er allemaal wel heel erg strak en nieuw uitziet. Dat klopt. In het kader van het Hoog Water Beschermings Programma zijn alle hoogheemraadschappen en waterschappen verplicht om zee en rivierdijken op hoogte te brengen zodat er een minimaal risico op een overstroming is. HHNK heeft hiermee een groot en langdurig project onder handen, het vordert gestaag. Het uitzicht op de dijk is weids: het Ijsselmeer, de polders, de dorpen en de steden het is allemaal te zien.
Hoogheemraadschappen en waterschappen zullen nooit ophouden te bestaan, wat bij Schardam al in 1712 en 1738 werd gebouwd is nog steeds van waarde. Op de afbeelding is nog een interessante banpaal uit 1761 te zien. Bovenop staat de eenhoorn en aan de zijkant een hoorn. Vergelijk de banpaal uit 1754 die in de bijdrage 'Grens' werd aangehaald.
Op de zwart/ wit afbeelding de situatie van medio 1950/60.
bijdrage geplaatst: 4 augustus 2025
zwart/ wit afbeelding: Collectie Zuiderzeemuseum Enkhuizen
afbeeldingen in kleur: auteur