Vincent Erdin
Eerder werd al eens in een bijdrage iets opgemerkt over de dialecten van de bewoners van de panden uit de dorpen die nu in het Zuiderzeedorp staan: Zoutkamp, Vollenhove, Kampen, Marken, Hoorn en Enkhuizen. Iedereen heeft, zeker in het begin van de twintigste eeuw, nog een regiolect, de taal of het dialect dat ter plaatse wordt gesproken en ook voldoende is om elkaar te verstaan en te begrijpen. Dat laatste is minstens zo belangrijk.
Een andere bijdrage ging over het minimale tijdsverschil tussen oost en west, omdat er tot medio 1930 sprake was van een lokale tijd. Bij de toenemende invloed van de trein als vervoermiddel werd er besloten een Nederlandse tijd in te voeren: twaalf uur is overal twaalf uur in dit land.
Maar hoe zat het met het waken in de nacht? Nu geeft de Nationale schilder Rembrandt van Rhijn daar wel een keurige aanwijzing voor met zijn wereldberoemde schilderij van de nachtwacht in Amsterdam. Misschien niet helemaal uitgevoerd zoals de opdrachtgevers het graag zouden willen zien, maar het punt is duidelijk; er is een groep die over de veiligheid van de stad waakt als de bevolking op een enkeling na slaapt. Want daartoe is de nachtwacht ingesteld, om rust en veiligheid te bewaren en te bewaken. Het meest zal de luide roep van de nachtwacht in de herinnering komen: de klok heit tien, elf, twaalf etc. Maar, zoals in deze tijd (2025/26) wordt dichtgetimmerd met regels en protocollen, zo was er in de eerste helft van de negentiende eeuw ook een instructie voor de Nacht- of Ratelwacht. Die van de kleine Zuiderzeeplaats Kuinre is bewaard gebleven.
De instructie bestaat uit acht artikelen. Kuinre is een lintdorp met van oorsprong maar één straat, de dijk, en aan weerszijden een rivier. Van de nachtwaker wordt verwacht dat hij om tien uur 's avonds met zijn ronde begint in het zuiden en dan doorloopt naar het noorden van Kuinre. Teruglopen naar het beginpunt doet hij buiten het dorp om over een andere dijk wat de reden daarvan is staat niet in de instructie, maar misschien kon hij daarmee ook enkele boerderijen in het buitengebied in de gaten houden. Meest precair is de functie van nachtwacht als er iemand met slechte bedoelingen op heterdaad wordt betrapt of als er een brand is. In het eerste geval moet hij om assistentie roepen door middel van de ratel, vandaar ook de benaming ratelwacht voor deze functie. In het tweede geval van brand moet hij er voor zorgen dat de bewoners in veiligheid worden gebracht, voor zover zij zelf nog niet het huis uit zijn gevlucht. Daarna moet hij de brandlieden op de hoogte brengen.
Zijn wandelingen duren van tien uur 's avonds tot vijf uur 's morgens. Maar met een uur pauze tussen twaalf en één uur maakt de nachtwacht dan geen ronde, volgens de instructie mag hij dan een verversing tot zich nemen. Er staat niet bij wat dat dan voor drank is, maar koffie, thee of water lijkt voor de hand te liggen. Sterke drank zou het einde van de aanstelling betekenen.
Een nacht- of ratelwacht is 365 of 366 dagen in functie en dus ook in de nacht van oud op nieuw. De nachtwacht van Sneek had dan een heel lied geschreven en droeg dat op straat voor zodat iedereen wist dat het nieuwe jaar begonnen was. In de Collectie van het Zuiderzeemuseum Enkhuizen zitten ongeveer tien exemplaren van zo'n gedicht uit de periode 1826-1835.
De nacht- of ratelwacht is uit het straatbeeld verdwenen met de komst van de politie. Dat er een zekere hang is naar het verleden bewijst de terugkeer van de ratelwacht in enkele dorpen, en bij speciale gelegenheden, zoals de nacht van oud op nieuw. Ook in die gevallen wordt dan weer een gedicht voorgedragen en waarschijnlijk is het gebruik op goede gronden gebaseerd en wist men te achterhalen in een archief dat de nachtwacht dat in de negentiende eeuw ter plaatse ook zo heeft gedaan.
Heden ten dage zijn er wel andere vormen denkbaar die duidelijk maken dat het twaalf uur is en dat het nieuwe jaar begint: massaal wordt er vuurwerk afgestoken. Dit jaar bij de jaarwisseling 2025/26 voor het laatst en 2026/27 zou dan zomaar het begin kunnen betekenen van het herstel van een oude traditie: de terugkeer van de nachtwacht die laat weten dat het jaar 2027 is begonnen.
En wat het Zuiderzeedorp betreft: een ratelwacht zou naast de voddenboer niet misstaan. De ratelwacht zou kunnen laten weten dat de gerookte vis op kopers ligt te wachten of dat er in het filmhuis aanstonds een voorstelling begint. En zo zullen er nog wel meer toepassingen zijn te bedenken.
Iets wat in het verleden heeft plaatsgevonden krijgt zo weer een nieuwe kans. De ratel- of nachtwacht werd pas medio 1920 buiten dienst gesteld en dat is ver in de tijd van het Zuiderzeedorp dat het leven rond de Zuiderzee tussen 1880 en 1920 vast probeert te houden.
bijdrage geplaatst: 18 november 2025
afbeelding: Collectie Zuiderzeemuseum Enkhuizen