Vincent Erdin
Deze week, 11 tot en met 17 januari, is het 110 jaar geleden dat er een zware noordwesterstorm over Noord-Holland raasde. De gevolgen waren desastreus. Veel dorpen en binnensteden stonden onder water en op het eiland Marken waren tal van paalwoningen ontzet. Huizen dreven als ware arken door die kolkende watermassa. Waterland, de Zaanstreek en Amsterdam noord werden zwaar getroffen. Koningin Wilhelmina bracht een bezoek aan het getroffen gebied.
Inmiddels 10 jaar geleden was de ramp voor het Zuiderzeemuseum aanleiding om de ramp 100 jaar na dato breed uit te lichten door middel van een expositie in het toenmalige Binnenmuseum en door een herinrichting van een van de straten in het Buitenmuseum. De straat was 'getroffen' door de ramp met onder andere een botter die daar letterlijk op de wal was gekwakt door het natuurgeweld. Er sijpelde nog steeds water door de straat die alleen via loopplanken begaanbaar was vanwege de modder die er maanden na de overstroming nog lag. De vrouw midden in de straat probeert haar huishouden weer een beetje op de rails te krijgen.
Het Zuiderzeemuseum greep in 2016 de ramp aan om op verschillende plaatsen een merkteken aan te brengen van de bereikte waterstand in 1916. Onder andere langs de Nieuwe Zijds Burgwal in Monnickendam is dit te zien
Een historische foto uit Monnickendam laat zien dat de ramp behoorlijk had toegeslagen bij het Zonnepad:
Ofschoon er wel meer watersnoodrampen zijn geweest, bijna te veel om ze allemaal op te noemen, was deze wel de bekende druppel. Er werd al langer nagedacht over het afsluiten van de Zuiderzee maar dit was het moment waarop de bestuurlijke klap met de hamer werd gegeven en alles in een stroomversnelling terecht kwam.
Inmiddels was ir. Cornelis Lely minister en daarmee bestuurlijk verantwoordelijk voor de plannen die hij zelf al had gemaakt om de Afsluitdijk aan te leggen en de Zuiderzee gedeeltelijk droog te leggen. In het Schathuijs staat zijn bureau opgesteld. Zijn standbeeld staat markant bij het sluitgat De Vletter, de plaats waar het laatste stroomgat werd dicht gemaakt en bij het gemeentehuis van Lelystad.
Terug naar de ondertitel: In het verleden behaalde resultaten etc. Het was behoorlijk slecht gesteld met het onderhoud van dijken en kunstwerken zo'n 100 jaar geleden. Vrijwel iedere polder vormde een eigen waterschap. Ook in het in 1916 getroffen gebied moeten er tientallen polder- en waterschapsbesturen zijn geweest. Pas na 1953, de ramp in Zeeland, Zuid-Holland en Noord-Brabant, kwam er een fusiegolf op gang.
Even een paar getallen:
In 1939 waren er in Noord-Holland 330 waterschappen
In 1964 waren dat er nog 264
In 1982 waren er nog 13.
Voor heel Nederland: in 1950: 2.647 en sinds 2018: 21 hoogheemraad- en waterschappen.
In Noord-Holland is dat boven het Noordzeekanaal: Hoogheemraadschap Hollands Noorder Kwartier, het kantoorgebouw staat in Heerhugowaard. De twee Historici van HHNK Diederik Aten en Lars Boon blikken in een gesprek terug op '1916' en welke lessen er te trekken zijn.
bijdrage geplaatst: 17 januari 2026
afbeeldingen Collectie Zuiderzeemuseum Enkhuizen: Marken en Monnickendam in 1916
afbeeldingen botter en peilmerk: auteur