Vincent Erdin
In het openbaar vervoer en dan met name het trein- en tramvervoer was het al in de negentiende eeuw gebruik om machinisten van trein en tram een instructie mee te geven: zuinig zijn met brandstof en op tijd rijden.
Voor een machinist was dat een aantrekkelijke instructie dat op tijd rijden het leverde weer een paar centen op bij het inkomen. Nu heb je dat op tijd rijden niet helemaal altijd in de hand. Zeker bij een tram is dat veel lastiger om door een bebouwde kom heen te komen maar als er sprake is van een vrijliggende baan zoals tussen Hoorn en Medemblik dan is er veel mogelijk. Het oponthoud kan dan ontstaan door het niet tijdig uit- en instappen van passagiers op een van de halteplaatsen of stations of het in- en uitladen van goederen op zo'n tussenstop.
Maar als alles een keer meezit en je bent mooi op tijd op het eindstation dan is de extra verdienste een leuke aanvulling. Niet te vroeg en niet te laat. Te vroeg is ook niet goed want dan ben je door het fluitsignaal van de hoofdconducteur ergens te vroeg vertrokken en te laat daar zat niemand op te wachten. Te vroeg ergens arriveren had ook nauwelijks zin want als er aansluitingen waren bijvoorbeeld een bootdienst dan werd er wel gewacht op de tram of trein. Zeker in een tijd waarin er nog bij lange na niet met die frequentie werd gereden zoals vandaag de dag. Aansluitingen op bootdiensten zijn in West Friesland niet meer aan de orde van de dag, heel anders is dat in Friesland waar de trein in Harlingen Haven reizigers laat uitstappen voor de boot naar Terschelling en Vlieland en in Leeuwarden zal aansluiting moet geven op de bus naar Holwerd veerhaven voor de boot naar Ameland. In Groningen is dat het geval met de bus naar de boot van Schiermonnikoog.
Maar dat op tijd rijden is ook vandaag een ijzeren eis bij NS. Helaas lukt dat niet altijd maar 97% is toch een behoorlijke score. Heel anders ligt dat met de zuinige machinist, niet omdat de machinist een zuinig gezicht trekt maar omdat er getracht wordt met zo min mogelijk energie de eindstreep te halen van de betreffende rit.
Hier zou AI een pracht van een functie kunnen vervullen. Zet in een tabel hoe lang je trein is en voer de massa, het gewicht in van de trein, (een trein met een lengte van 12 x 18 meter heeft een andere massa dan slechts 3 x 18 meter) reken de afstand uit die je tussen de laatste stop en het eindstation af moet gaan leggen, zet de snelheid die je mag rijden er bij en laat uitrekenen hoe veel kilometer van te voren je alles uit kunt schakelen om met de gewichtsmassa van de trein 'uit te rollen'. Een afstand van 12 kilometer is haalbaar zonder tijd te verliezen. Wellicht kan het nog zuiniger. Het zou niet verbazen als NS ineens enkele procenten stroom minder nodig heeft per jaar. Op een grootverbruiker als deze vervoerder is scheelt dat toch aanzienlijk. Het gaat te ver om de mogelijke besparing in het verbruik van huishoudens uit te drukken. Misschien enkele duizenden om maar eens een slag te slaan.
Wordt het beroep van machinist hier saaier door, niet echt want het is toch het menselijk vernuft wat de data invoert om een rekenprogramma iets uit te laten rekenen.
De stoker en de machinist werkten nauw samen, zo min mogelijk brandstof en toch op tijd. Het is zo maar mogelijk dat de bemanning van een tram in Medemblik het genoegen had om een minuut of wat op een bankje aan de Zuiderzeedijk te zitten alvorens weer naar Hoorn terug te rijden.
In het Zuiderzeedorp zal de stoker van de wasserij ook geen schep kolen teveel op het vuur doen, ook een stoker gaat zorgvuldig te werk om het vuur te laten branden, de ketels op temperatuur te krijgen en de wasserij draaiende. En dan blijft er ook nog wat over om 'stoom af te blazen' om twaalf uur en om vijf uur.
bijdrage geplaatst: 3 februari 2026
afbeeldingen: auteur