Vincent Erdin
Waar en wanneer hoor en zie je nog mensen op klompen lopen in een dorp of stad? Dat is vrijwel nooit meer. Hooguit als er een volksdansgroep in klederdracht is die een dansje doet en dan helemaal in dracht is en nog klompen draagt. Al zal dat ook weer per streek anders kunnen zijn. Soms is klederdracht al losgezongen van klompen en worden er mooie zwarte schoenen gedragen die dan weer voorzien kunnen zijn van een gesp ter versiering.
Tot voor enkele jaren geleden werd de klomp nog in het Zuiderzeedorp gebruikt door de machinist in de wasserij en de smid in de smederij. Omdat er veiligheidsregels van kracht zijn moesten dat, hoge, laarzen met stalen neuzen zijn. Verder zouden de bewoners van de Urkerbult nog gebruik kunnen maken van een klomp
In het Zuiderzeedorp zijn wel twee plekken waar door kinderen veelvuldig gebruik wordt gemaakt van een klomp: het verven van een klompje en bij het maken van een zeilklomp. Op zo'n klompje kunnen allerlei voorstellingen geschilderd worden en in de loop van de jaren zijn de meest fantastische versieringen langs gekomen.
Het bootje is wat eenvoudiger: klomp, mast en twee zeilen, het grootzeil en de bazaan. Schilderen van de klomp is er niet bij.
In de souvenirwinkel van het Zuiderzeedorp worden nog kapklompen verkocht maar of toeristen er echt op gaan lopen of dat het meer met nostalgische overwegingen heeft te maken blijft in het midden. In Nederland zijn nog maar een paar klompenmakers die dit ambacht al enkele generaties uitoefenen.
Een klomp zou je nog tegen kunnen komen bij iemand die in de tuin aan het werk is en dan hobbymatig een klomp draagt, een blanke of een gele. Terwijl er toch verschillende moeten zijn geweest waaraan je precies kon zien waar de klomp vandaan kwam. Handgemaakte klompen uit Groningen hebben een wat spits naar boven lopende neus. Een echte klomp uit Friesland is zwart met witte biesjes en rode stippen. Uit het Rivierengebied is de zool (onderkant) van de klomp zacht rood en gaat dan over in geel met wat versieringen. Inmiddels zijn er tal van varianten, soms streek gerelateerd op de markt. In het klompenmuseum zullen ze er ongetwijfeld meer over kunnen vertellen. Op het boerenerf is de klomp vrijwel geheel verdwenen en vervangen door een laars met stalen neus. Of een klomp het gewicht van een koe of paard die op een klomp gaat staan zal overleven is zeer twijfelachtig. De gevolgen zijn navenant, hoogstwaarschijnlijk toch een barst in de klomp en breuk in de wreef van de voet. Ook een laars is dan niet veilig genoeg al zal die niet direct barsten.
Maar met het verdwijnen van dit oer Hollandse schoeisel doorgaans gemaakt van iepen-, populieren of wilgenhout verdwijnt er ook iets uit de Nederlandse taal. Wie gebruikt nu nog de uitdrukking: 'nu breekt mijn klomp'
De rechterklomp op de afbeelding is het voorbeeld van het gezegde: nu breekt mijn klomp. Er kan iets met een fors gewicht op de wreef zijn gekomen waardoor er een barst in is gekomen of door ouderdom er een scheur is ontstaan die langzaam verder is gegaan. Hoe dan ook nu barst of breekt mijn klomp is hier letterlijk het geval.
De betekenis van de uitdrukking geeft iets aan van perplex staan, verbazing, bijna onmogelijk dat zoiets kan. Misschien is hetgeen voorviel net zo'n onmogelijkheid als het breken van een klomp. Wilgen of iepenhout is vrij taai hout maar goed te bewerken om er klompen van te maken. Die prettige eigenschap van het hout voorkomt dat het maaksel snel zou kunnen breken, dus als dat dan het geval is is dat wel bijzonder.
In het verleden moet het met regelmaat voor zijn gekomen, klompenverkopers hadden er in ieder geval wel een setje bandkrammen voor om in de wreef van de klomp te kunnen slaan zodat de helften weer bij elkaar pasten. Ook de krammen zijn vrijwel verdwenen uit het schap bij de verschillende centra die zich toeleggen op landbouw- en tuinartikelen of gereedschap.
De kram werd toegepast als het nog de moeite waard leek om de klomp op die manier nog net iets langer te blijven gebruiken en er eigenlijk geen geld was voor een nieuw paar. Als de kram niet voortijdig loslaat dan kun je wachten totdat de onderkant helemaal versleten is en er een gaatje begint te kieren en dat is dan toch echt het teken dat dit paar opgedragen is. Duurzaamheid stond zo'n honderd jaar geleden toch wat hoger in het vaandel dan misschien heden ten dage het geval is.
De breuk in de klomp was hier door het frequente gebruik ontstaan bij met name zaagwerk in een grote hof waar altijd wel werk te doen is. Vergelijk het maar met de tuinen van het Zuiderzeedorp als eenmaal het seizoen begint is er altijd werk aan de bomen, en in de bloemen- en groentetuin.
Naast de kapklomp is er ook de wreefklomp voor dragers die een hoge wreef hebben en daardoor moeite hebben met de kap. Dat de voet uit de wreefklomp zou schieten tijdens het lopen wordt ondervangen door een leren band pasmaat aan de klomp te bevestigen.
bijdrage geplaatst: 19 mei 2026
afbeeldingen: auteur