Vincent Erdin
Dat Broekerhaven bekend staat om de aanwezig overhaal is een feit. Maar de tijd dat er tal van veilingschepen gebruik maakten van de overhaal ligt ver achter ons. Dat de overhaal nog steeds in gebruik is, is te danken aan de vele vrijwilligers en de gemeente.
De geschiedenis van dit stukje gaat inmiddels zeven eeuwen terug als op 2 augustus 1314 Grootebroek en Bovenkarspel stadsrechten krijgen. Dan moet er al bewoning zijn en een vorm van handel.
In de 17 e eeuw wordt er melding gemaakt van een overhaal.
Een overhaal heeft dezelfde werking als een sluis: aan de ene kant staat het waterpeil hoger en aan de andere lager. Er moet eerst een gelijk waterpeil komen om een schip of schuit door te laten varen. Dat schutten kan binnen enkele minuten gaan maar ook een uur duren. Hangt af van de omvang van de sluiskolk en de schepen die geschut moeten worden. Neem de nieuwe zeesluis bij IJmuiden en iedereen begrijpt dat dit van een ander formaat is dan een sluis in een van de vaarten in Noord-Holland om Kolhorn (Kromme Gouw) en Schardam (Beemsteruitwatering) eens als voorbeeld te nemen.
Een overhaal werkt anders: een schuit vaart een betonnen bak binnen en wordt dan opgetild en door middel van een lopende kraan weer neergelaten in het naastgelegen water, en omgekeerd vanuit de poldersloot naar het grotere en hoger gelegen water. De overhaal die nu nog in werking is dateert van 1923/24 en werd toen gebouwd door P.M. Duyvis & Co Hijsch en Transport in Koog aan de Zaan, het hoogteverschil in waterpeil is 2,5 m.
Bij Broekerhaven is dit een schouwspel van slechts enkele minuten. Voor de scheepvaart heeft de overhaal nauwelijks meer een functie. Het is vooral de recreatievaart die er gebruik van maakt en dan met name een speciale categorie: aanschouwelijk onderwijs.
Op de afbeelding hangt de veldschuit in de kraan en hangt iemand overboord. De schuit werd over-ge-haald van het hogere water rechts dat in open verbinding staat met het IJsselmeer naar de poldersloot links.
Zo aan het eind van het schooljaar als eigenlijk niemand meer voor uit te branden is in een klaslokaal dan worden dit soort tochten georganiseerd. Geschiedenis ligt ook in je eigen omgeving voor het oprapen. En op die manier wordt de overhaal nog steeds gebruikt, de schuit vaart af bij stellingmolen Ceres, ook een en al vernuft van techniek die in de 17 e eeuw is ontstaan en leidde tot tal van molentypen met verdere verfijningen al naar gelang de toepassing: water weg malen uit de polder, een houtzaagmolen, een korenmolen etc etc.
Een overhaal is een verdere uitwerking van een overtoom. De meest bekende is die in Amsterdam waar de straatnaam nog duidelijk maakt dat er een overtoom is geweest. Kleine schepen werden uit het stadswater van de Kostverlorenvaart getrokken over een kleine dijk en aan de andere kant weer in het water in het Nieuwe Meer gelaten. Dat Nieuwe Meer was vrij snel al het Haarlemmermeer, in die tijd nog een meer nu een welvarende polder.
Over die Haarlemmermeer waar Amsterdam, Haarlem en Leiden zeggenschap over hadden: op het moment dat het water vanuit dat onstuimige meer zowel Amsterdam als Leiden binnenstroomde was het pleit beslecht en kwamen de plannen tot droogmaken direct weer op tafel. Op last van Koning Willem I met behulp van stoom en niet langer met poldermolens.
Op enkele plaatsen in West Friesland zijn nog stille getuigen te vinden van een voormalige overtoom (zie de eerdere bijdrage Transport uit mei 2024). Het is alom bekend dat het een waterrijk gebied is en dat er tal van groente- en fruitkwekers zijn geweest die allemaal hun eigen schip hebben gehad. Zie het verhaal op Mijn Zuiderzee van de Broeker veiling in Broek op Langedijk met de tientallen veilingschepen.
De relatie met het Zuiderzeedorp: de kloeter gaat met een groep bezoekers door de poldersloten en de grachten van het dorp en laat de omgeving zien, dat is ook het type schuit waar de jongeren vanaf molen Ceres in varen naar de overhaal. Bij beide tochten gaat het om op een leuke manier de geschiedenis te laten herleven in de hoop dat er iets blijft hangen waar iedereen of in ieder geval een enkeling enthousiast van wordt om later het stokje weer over te nemen.
De overhaal bij Broekerhaven is Rijksmonument en wordt door de Gemeente Stede Broec en de historische vereniging Oud Stede Broec in stand gehouden, vrijwilligers bedienen op afroep de overhaal.
bijdrage geplaatst: 16 juli 2026
afbeelding: auteur