Kinderpoëzie

De eerste regel zal iedereen nog wel kennen: 'Jantje zag eens pruimen hangen' En meestal blijft het daarbij. Hieronymus van Alphen (Gouda 1746 - Den Haag 1803) zet bij dit gedicht: 'eene vertelling' maar toch wordt dit stukje poëzie gezien als het eerste dat met het oog op kinderen werd geschreven aan het eind van de achttiende eeuw.

Dan is het een interessante vraag op hoeveel lagere scholen in de negentiende en twintigste eeuw is dit jaarlijks in een klas voorgelezen. Omdat het om grote pruimen gaat die Jantje zag hangen en hij er eigenlijk wel grote belangstelling voor had om er een paar van de tak te gaan plukken zal het ergens in de zomerperiode zijn geweest. Pruimen zijn vanaf juli rijp aan het worden en zijn bij een goede oogst ook in augustus nog te plukken. Het heeft weinig zin om zo'n vertelling midden in de winter voor te dragen als iedereen aan kou, sneeuw en ijs denkt.

Uit raadsnotulen van verschillende gemeenten langs de Zuiderzee is bekend dat er jaarlijks een bedrag nodig was om schoolmiddelen aan te schaffen. Of de hoofdonderwijzer dan ook de beschikking had over voorleesboekjes is de vraag evenals het de vraag is of hij tijdens zijn opleiding het pruimenverhaaltje ergens tegen is gekomen. Wat wel een feit is: het ligt makkelijk in het gehoor en als je het tien keer hardop reciteert zegt dan zit het al bijna in het geheugen gegraveerd. Dan is een boekje niet meer zo hard nodig om het toch voor te dragen of met een mooi woord te declameren, waarbij handgebaren en mimiek de helft van de vertelling is.

Eene vertelling met een prachtige moraal, of misschien wat hedendaags: een mierzoete vertelling met een boodschap.

Het zou zo maar mogelijk zijn dat bezoekers van het Zuiderzeedorp een mooie appel of peer aan een van de vele fruitbomen zien hangen en net als Jantje wel zo'n stukje fruit zouden willen plukken. Gelet op de royaal beladen veldschuit met alles wat er aan fruit en kolen wordt geoogst zal dat wel meevallen.

De Pruimeboom, eene vertelling:

Jantje zag eens pruimen hangen, o! als eieren zo groot.

't Scheen, dat Jantje wou gaan plukken, schoon zijn vader 't hem verbood.

Hier is, zei hij noch mijn vader, noch de tuinman die het ziet:

Aan een boom, zo vol geladen, mist men vijf zes pruimen niet.

Maar ik wil gehoorzaam wezen, en niet plukken: ik loop heen.

Zou ik, om een hand vol pruimen, ongehoorzaam wezen? Neen.

Voord ging Jantje: naar zijn vader, die hem stil beluisterd had,

Kwam hem in het loopen tegen voor aan op het middelpad.

Kom mijn Jantje, zei de vader, kom mijn kleine hartedief!

Nu zal ik u pruimen plukken; nu heeft vader Jantje lief.

Daar op ging Papa een 't schudden, Jantje raapte schielijk op;

Jantje kreeg zijn hoed vol pruimen, en liep heen op een galop.

Deze muurschildering met de tekst van de pruimen is te vinden in het Kinderboekenhuis in Winsum (Groningen). Het kinderboekenhuis heeft een verzameling van meer dan 30 duizend kinderboeken. Het eerste boek is uit 1770 en de collectie loopt nog steeds door.

bijdrage geplaatst: 15 augustus 2026

afbeelding: auteur